امروزه تولید محصولات کشاورزی در کل جهان به دلیل افزایش تقاضا و کاهش کمی و کیفی نهاده های کشاورزی نسبت به گذشته بسیار پر اهمیت تر و دشوارتر شده است. افزایش جمعیت دنیا و نیاز روزافزون به تامین نیازهای غذایی ایجاد روش های نوین تر و موثرتری را می طلبد.
احداث گلخانه برای تولید محصولات کشاورزی به دلایلی می تواند گام موثرتری برای توسعه ی کشاورزی پایدار باشد. مصرف بهینه تر نهاده های کشاورزی ، کنترل ساده تر آفات و بیماری ها نسبت به فضای باز، جلوگیری از خسارت عوامل محیطی ( گرمازدگی، سرمازدگی ) از جمله مزایای این نوع کشت می باشد.
در اقلیم های خشک و نیمه خشک ( از جمله ایران و کشورهای حوزه خلیج ) با توجه به بحران آبی ،این نوع روش کشت با مصرف بهینه ی آب می تواند زمینه را برای کشت انواع محصولات کشاورزی فراهم کند. بر مبنای داده های گزارش شده سازمان جهاد کشاورزی میزان مصرف آب در کشت های گلخانه ای نسبت به فضای باز تا ۱۰ برابر کاهش پیدا می کند.
محدودیت در توسعه ی اراضی قابل کشت و بهره وری پایین تولید، تامین نیاز غذایی هر کشوری را با بحران روبرو می کند. تنها راه حل ممکن برای گریز از این چالش استفاده ی بهینه از آب و خاک می باشد.
موقعیت جغرافیایی، تنوع آب و هوایی و شدت تابش مناسب به همراه هم جواری به بازارهای مصرفی ( صادرات به کشورهای حوزه خلیج، افغانستان، پاکستان، آذربایجان و روسیه ) و تامین نیاز داخلی از جمله دلایل لازم برای توسعه کشت های گلخانه ای می باشند.
علی رغم توسعه ی کشت های گلخانه ای طی سال های اخیر متاسفانه سهم کشور ما از نظر سطح زیرکشت این نوع محصولات در خوش بینانه ترین حالت تقریبا معادل یک درصد از سهم زیر کشت در جهان می باشد. از طرف دیگر تمرکز کشت این نوع محصولات تقریبا در استان های تهران، کرمان، اصفهان، یزد و مرکزی بوده که سهم تولید این پنج استان بیش از ۸۰ درصد تولیدات گلخانه ای کشور را تشکیل می دهند. به همین دلیل است که در دو منطقه ی آنتالیای ترکیه ( بیش از ۴۵ هزار هکتار ) و آلمریای اسپانیا ( بیش از ۵۰ هزار هکتار ) گلخانه ها به شکلی متمرکز تولید و توزیع محصولات کشاورزی را انجام می دهند .
اگرچه میزان سطح زیر کشت محصولات گلخانه ای از اواسط دهه ی ۷۰ شمسی تا اواسط دهه ی ۹۰ شمسی بیش از ۱۶ برابر شده ولیکن نیاز به روند توسعه ی زیرساخت ها و بهره گیری از دانش و تکنولوژی روز هم چنان محسوس می باشد.
عدم تناسب اقلیمی مناطقی که در آن گلخانه ها احداث شده اند، استاندارد نبودن سازه، انتخاب نکردن نوع پوشش گلخانه ای با توجه به نیاز های منطقه، تجهیزات و تاسیسات به کار رفته شده ، ضعف در مدیریت منابع انسانی و عدم سازمان دهی بازار مصرف و بازار رسانی محصولات تولید شده و قیمت پایین خرید محصولات کشاورزی از کشاورزان از چالش های بزرگی بوده که تولید کنندگان و کشاورزان را تهدید می کند.
اگر بخواهیم نگاهی به فاکتورهای لازم جهت استاندارد بودن سازه های گلخانه ای بیندازیم می توان به موارد زیر اشاره کرد :
برخوردار بودن از حجم و فضای کافی برای رشد گیاه، مقاومت در برابر عوامل مخرب محیطی از قبیل باد و برف و تگرگ ، تطابق پذیری با گیاه مد نظر برای کشت، تهویه مناسب و برخورداری از نور مناسب.
لازم به ذکر است رعایت تمام موارد فوق با توجه به برداشته شدن تدریجی یارانه حامل های سوختی جهت تامین دمای مناسب گلخانه ای از اهمیت بالایی برخوردار است. در صورت حذف کامل یارانه های سوختی گلخانه دارانی موفق خواهند بود که سازه های خود را متناسب با استانداردهای لازم تاسیس کرده اند.
میانگین سطح زیر کشت برای استاندارد های جهانی تقریبا یک هکتار می باشد اگرچه این میزان برای کشاورزی در ایران تقریبا معادل ۴ تا ۵ هزار هکتار می باشد. واضح است با توجه به استانداردهای ذکر شده احداث و تولید گلخانه برای مساحت های زیر ۳ هزار متر از توجیه اقتصادی لازم برخوردار نمی باشد.

نگاهی به آمار و ارقام تولیدات گلخانه ای

بطور کلی در حال حاضر محصول خیار بیشترین سهم را از نظر سطح زیر کشت ( ۷۸.۲ درصد ) و تولید ( ۴/۸۳ درصد ) در بین محصولات عمده قابل کشت در گلخانه های سبزی و صیفی کشور به خود اختصاص داده است.

جدول زیر بر مبنای گزارش های وزارت جهاد کشاورزی تدوین یافته است.

سبزیجات گلخانه ای سطح زیر کشت ( هکتار ) سهم از سطح ( درصد ) تناژ تولید سهم از تولید ( درصد )
خیار ۶۴۳۲.۷ ۷۸.۲ ۱۶۳۹۱۷۲ ۸۳.۴
گوجه فرنگی ۷۱۳.۸ ۸.۷ ۱۹۲۷۷۵.۳ ۹.۸
فلفل ۴۴۲.۸ ۵.۴ ۶۲۲۹۶.۳ ۳.۲
بادمجان ۲۳۳.۳ ۲.۸ ۳۳۱۶۰.۷ ۱.۷
سایر محصولات سبزی و صیفی ۴۰۰.۳ ۴.۹ ۳۸۵۸۷.۱ ۲
مجموع سبزیجات گلخانه ای ۸۳۱۱.۹ ۱۰۰ ۱۹۶۵۹۹۲.۳ ۱۰۰

 

وضع موجود سطوح گلخانه های سنتی و چوبی کشور در سال ۱۳۹۶

نام استان سطح گلخانه های چوبی بر حسب هکتار
اصفهان ۹۱۶
تهران ۷۱۶
خوزستان ۳۵۷
مرکزی ۲۵۵
جنوب کرمان ۱۷۵۲ سنتی با سقف کوتاه
جمع کل ۳۹۹۶

با توجه به داده های جهاد کشاورزی میزان ۳۲ درصد از سازه های گلخنله ای چوبی می باشند.

 

پراکندگی سطح زیر کشت محصولات گلخانه ای ۴ استان اول کشور

استان سطح زیر کشت بر مبنای هکتار درصد
تهران ۲۱۵۰ ۲۲.۹
جنوب استان کرمان ۱۸۴۵ ۱۹.۷
یزد ۱۵۵۰ ۱۶.۷
اصفهان ۱۴۷۷ ۱۵.۷

 

طبق آمار رسمی جهاد کشاورزی ۲۵۰۰ هکتار از سطح زیر کشت گلخانه ها در ایران مختص تولید گیاهان زینتی می باشد. استان های تهران، البرز، اصفهان، مشهد و فارس از تولید کنندگان عمده گیاهان زینتی تحت پوشش گلخانه ای می باشند.
عمده ی کشت گیاه توت فرنگی معمولا در فضای باز صورت می گیرد البته اخیرا ۵۰۰ هکتار از اراضی سطح زیر کشت مختص تولیدات این گیاه لوکس قرار گرفته است.
۱۱۵ هکتار از گلخانه های ایران هم به تولید گیاهان دارویی اختصاص یافته است. که عمده ی تولیدات این تیپ محصولات در استان های مرکزی و اصفهان می باشد. بادرنجبویه، زعفران، به لیمو، بابونه و گل گاوزبان، ریحان از جمله گیاهان دارویی هستند که در فضای گلخانه ای کشت می گردند.
یکی از بهترین روش های کشت محصولات گلخانه ای اجرای آن به روش هیدروپونیک می باشد. در این روش کشت بجای استفاده از خاک از روش های جایگزین ۰ محلول های آبی خاص به همراه بسترهای مخصوص کشت ) استفاده می شود. این نوع کشت به دلیل استریل بودن معمولا آلودگی آفات و بیماری های به مراتب کمتری دارد و عملکرد آن نسبت به تولیدات خاکی گلخانه ای معمولا ۴ تا ۱۰ برابر بیشتر است و بهبود عملکرد آب در این نوع کشت نسبت به کشت خاکی یک سوم تا یک پنجم می باشد.
تولید محصول ارگانیک و سالم و افزایش عملکرد در واحد سطح از مزایای بزرگ این نوع کشت می باشد. از معایب این نوع کشت هزینه ی بالای سرمایه گذاری اولیه ، نیاز به تکنسین های ماهر و برنامه ریزی خاص غذایی می باشد. با توجه به فرمولاسیون های خاص غذایی و فرمولاسیون های خاص کودی معمولا این روش کشت کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. آمار دقیقی از سطح زیر کشت هیدروپونیک به شکل رسمی وجود ندارد هر چند برخی استان ها به شکل تفکیکی آمارهای خود را اعلام می کنند تقریبا ۵۰ هکتار از این نوع کشت در استان کرمان وجود دارد و ۳۰ هکتار از این نوع کشت به شکل فعال در استان خراسان رضوی محصولات خود را تولید می کنند.